Karar Verirken Duygularımız Nasıl Bir Rol Oynar?

Gün içinde verdiğimiz kararları hep mantıklı nedenlere dayandırdığımızı sanırız. "Bunu seçtim çünkü daha hesaplı" veya "Bu işi kabul ettim çünkü kariyerim için daha iyi" deriz. Oysa sabah giyeceğimiz tişörtten, kiminle arkadaşlık edeceğimize kadar neredeyse her seçimimizde duygularımız da büyük rol oynuyor. Peki, arka planda düşünce ve karar mekanizmamız nasıl işliyor?

Kararların Ardındaki İki Düşünce Sistemi

Beynimizde iki farklı karar verme mekanizması birlikte çalışıyor:

Hızlı ve Duygusal Sistem: Saniyeler içinde karar verir, otomatiktir. Birini ilk görüşte sevmeniz ya da bir dükkana girdiğinizde "burası bana göre değil" deyip çıkmanız bu sistemin eseridir.
Yavaş ve Analitik Sistem: Detaylara bakar, hesap yapar, tartar. Yorucudur ama daha mantıklıdır.

Sanılanın aksine, beynimizdeki duygu merkezi (amigdala) karar verme sürecinin tam kalbindedir. Yapılan araştırmalar, beyninin bu bölgesi hasar gören insanların en basit kararları bile (örneğin hangi kalemle yazacağı) veremediğini gösteriyor. Yani duygularımız olmadan sadece mantıkla hareket etmek, pusulasız kalmak gibidir.

Zihnimizin Kısayolları Rolünde Duygular

Bazen bir durum karşısında "içime sinmedi" veya "burada garip bir his var" deriz, işte bunun bilimsel bir adı var: Somatik İşaretleyiciler.

Bunu şöyle düşünebiliriz: Beynimiz yaşadığımız her olayı bir duyguyla etiketleyip rafa kaldırır. Yıllar sonra benzer bir durumla karşılaştığınızda, beyin o etiketi bulup çıkarır ve vücudunuza bir sinyal gönderir.

Diyelim ki daha önce biri size ihanet etti veya sizi hayal kırıklığına uğrattı. Yıllar sonra karşınıza ona benzer bir ses tonuyla ya da benzer tavırlarla konuşan biri çıktığında, beyniniz hemen alarm verir: "Dikkat et, bu tanıdık bir tehlike" Siz o an nedenini anlamasanız da o "kötü his" aslında geçmiş tecrübelerinizin size gönderdiği bir mesajdır.

Çoğu zaman detaylı analizler yapmak yerine kendimize şunu sorarız: "Bu bana nasıl hissettiriyor?" Eğer bir şey bize iyi hissettiriyorsa onu güvenli ve doğru kabul ederiz; kötü hissettiriyorsa riskli buluruz. Teknik özellikleri aynı olsa da sevdiğimiz markayı seçmemiz ya da kanımızın ısındığı birine hemen güvenmemiz bundandır. Bu kısayollar hayatımızı hızlandırır; her şeyi en ince ayrıntısına kadar düşünseydik markette bir peynir seçmek bile saatler sürerdi. Ancak bir şeyin iyi hissettirmesi, onun her zaman "doğru" olduğu anlamına gelmez.

Önemli Kararları Farkındalıkla Verme Yolları

Duygunuzu fark edin ve isimlendirin: Duygularınızın vücudunuzdaki yansımalarını fark edin. Öfke, heyecan, şaşkınlık gibi hislerinizin çeşitliliğini göreceksiniz.
Hemen karar vermeyin: Çok mutlu, çok üzgün veya çok stresli olduğunuz anlar bazı kararları vermek için kötü zamanlar olabilir.
"Neden böyle hissediyorum?" diye sorun: Bu soru sizi otomatik tepkiden çıkarıp mantıklı düşünmeye iter.
Kısa bir mola verin: Birkaç dakika durup düşünmek, beyninizin "hızlı ve duygusal" moddan "yavaş ve mantıklı" moda geçmesini sağlar.
Geçmişi hatırlayın: "Daha önce benzer bir durumda ne hissetmiştim ve sonuç ne olmuştu?" diye bakmak, iç sesinizi doğru yorumlamanıza yardımcı olur.

Sonuç olarak; en iyi kararlar sadece mantıklı olanlar değildir. En sağlıklı seçimler, duygularınızın, sezgilerinizin ve tecrübe ile mantığınızın sunduğu analizin kesişiminden doğacaktır.

Yazar: Zeynep Yankılıç

Kaynakça

Damasio, A. (1996). The somatic marker hypothesis and the possible functions of the prefrontal cortex.. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences, 351 1346, 1413-20 . https://doi.org/10.1098/rstb.1996.0125.
Diederich, A., & Trueblood, J. (2018). A dynamic dual process model of risky decision making. Psychological review, 125 2, 270-292 . https://doi.org/10.1037/rev0000087.
Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
Lerner, J., Li, Y., Valdesolo, P., & Kassam, K. (2015). Emotion and decision making.. Annual review of psychology, 66, 799-823 . https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115043.
Slovic, P., Finucane, M., Peters, E., & MacGregor, D. (2004). Risk as Analysis and Risk as Feelings: Some Thoughts about Affect, Reason, Risk, and Rationality. Risk Analysis, 24. https://doi.org/10.1111/j.0272-4332.2004.00433.x.