Kariyerimizle Nasıl Sağlıklı Bir İlişki Kurarız?

Hayatımızın çocukluk gibi erken dönemlerindeki hedeflerimizde kariyer yer almıyor gibi görünebilir.  Gelişimsel olarak bakıldığında çocukluk dönemiyle birlikte buna alan açıyoruz. Çocuklukta “Neleri seviyorum, nelerde iyiyim?” soruları kariyer kavramının temellerini atar. Ergenlik döneminde kimlik gelişimiyle birlikte “Ben kimim ve gelecekte nasıl bir yaşam istiyorum?” sorularıyla kariyer görünür hale gelir. Genç yetişkinlik döneminde kariyer kavramına bakıldığında ise eğitim ve meslek seçimleriyle daha somut kararlarla buluştuğu görülür. Yaşamımız süresince değişen ihtiyaçlarımız, önceliklerimiz ve rollerimizle birlikte kariyerimizin gelişimi sürekli olarak yeniden şekillenir.

Kariyerimizle Nasıl Bir İlişki Kuruyoruz?

Kariyerinde ilerlemek istemek, hedef koymak ve başarılı olmayı istemek gibi kendi beklentilerimiz vardır. Öz Belirleme Kuramı'na göre önemli olan motivasyonun gücü değil, niteliğidir. Özerk motivasyon; kişinin davranışlarını kendi değerleri ve seçimleriyle ilişkilendirmesiyle “Bu alanda gelişmek benim için anlamlı” diyebilmektir. Kontrollü motivasyon ise “bunu yapmak zorundayım” gibi daha çok dışsal baskılar veya zorunluluklarla hareket etmesiyle açıklanabilir. Her iki psikolojik açıdan aynı değildir. Araştırmalara bakıldığında, özerk motivasyonun iş doyumu, işe bağlılık ve çalışan iyi oluşuyla daha olumlu ilişkiler taşıdığı görülür.

Duygusal Olarak Sağlıklı Biri Kariyeriyle Nasıl Bir İlişki Kurar?

Duygusal olarak sağlıklı olmak hiç zorlanmamak değildir. Kariyer hayatında stres, belirsizlik, eleştiri veya hayal kırıklığı yaşamak kaçınılmazdır. Duygusal olarak sağlıklı olmak, bu duyguları yaşamamak değil; onları fark ederek işlevsel biçimde düzenleyebilme kapasitesidir.

• Duyguları yönetmek, duyguları bastırmak değildir.
• Profesyonel olmak, hiçbir şey hissetmemek anlamına gelmez.
• Bir sunum öncesinde kaygılanabilir, başarısız olduğumuzda hayal kırıklığı yaşayabilir veya eleştiri karşısında öfkelenebiliriz.

Kariyerimizde duygu düzenleme, stresle karşı karşıya kaldığımızda; “Böyle hissetmemeliyim.” demek yerine, “Şu anda ne hissediyorum ve bu duyguyla nasıl hareket etmek istiyorum?” diyebilmektir. Amaç duyguyu ortadan kaldırmak değil, duygu ile davranış arasında seçim yapabileceğimiz bir alan oluşturabilmektir.

Kariyer hedefi kadar bireyin toparlanma kapasitesi de önemlidir. Sürekli çalışabilmek, sürdürülebilir başarının göstergesi olarak kabul edilmez. İşten zihinsel olarak uzaklaşabilmek, dinlenmek ve iş dışındaki alanlara zaman ayırmak çalışma yaşamının önemli parçalarıdır. Yapılan araştırmalarda çalışma sonrası toparlanma, psikolojik olarak işten uzaklaşmanın yorgunluk ve iyi oluşla ilişkili olduğunu göstermektedir.

Kariyerimize yatırım yapmak, kendimize alan açarak bilgisayarı kapatabilmeyi bilmektir.

Duygusal sağlığımız ve kariyer ilişkimiz yalnızca “denge” kurmak değildir; işi şekillendirebilmektir. İş hayatında her şeyi olduğu gibi kabul etmek zorunda değiliz. Aynı zamanda iş hayatında her şeyi değiştiremeyebiliriz. Fakat bazen işimizi nasıl yaptığımızı, kimlerle çalıştığımızı ya da yaptığımız işe yüklediğimiz anlamı yeniden şekillendirebiliriz. Psikolojide job crafting (işi yeniden şekillendirme) olarak adlandırılan bu yaklaşım, çalışanın işinin bazı yönlerini kendi ihtiyaçları, güçlü yönleri, ilgi alanları ve değerleri doğrultusunda aktif olarak değiştirmesini ifade etmektedir. Bu, her şeyi bırakıp yeni bir işe geçmek anlamına gelmez. Bazen görevlerimize farklı bir açıdan yaklaşmak, güçlü olduğumuz alanlara daha fazla yer vermek, çalışma ilişkilerimizi yeniden düzenlemek ya da yaptığımız işin anlamını yeniden keşfetmek bile işimizle kurduğumuz ilişkiyi değiştirebilir. Örneğin bir çalışan, kendisini geliştirebileceği kişilerle daha fazla işbirliği yapmayı seçebilir; bir başkası güçlü olduğu becerilerini daha fazla kullanabileceği görevleri üstlenebilir. Böylece kişi yalnızca işinin kendisine uyum sağlamasını beklemek yerine, işiyle arasındaki ilişkiyi de aktif olarak şekillendirmeye başlar. Bu açıdan bakıldığında sağlıklı bir kariyer ilişkisi “Bu işe nasıl dayanabilirim?” sorusuyla değil, “Bu işi kendimle daha uyumlu hale nasıl getirebilirim?” sorusuyla da ilişkilendirilebilir. Kariyerinde başarılı olmak yalnızca psikolojik olarak sağlıklı olmak değildir. Sağlıklı olan; ilerlerken kendini tüketmemek, zorlanırken kendini düzenleyebilmek ve kariyerine hayatında anlamlı bir yer verirken hayatının tamamını ona bırakmamaktır.

Kariyerinle İlişkini Gözden Geçir

Belki şu sorularla başlayabiliriz:

• Bu hedef benim için neden önemli?
• Şu anda ne hissediyorum?
• Bu duyguyla nasıl başa çıkabilirim?
• Çalışmadığım zamanlarda gerçekten dinlenebiliyor muyum?
• Kariyerim, hayatımın diğer önemli alanlarıyla birlikte sürdürülebilir mi?

Çünkü kariyer gelişimi tek bir seçimden ibaret değildir. Değiştikçe kariyerimizle kurduğumuz ilişkiyi de yeniden değerlendirebiliriz. Duygusal olarak sağlıklı bireyin kariyeriyle ilişkisi için şu düşünülebilir: Kariyerinde hedeflerini daha az tutmak ya da beklentilerini düşürmek değil; kariyerinde istediğin hedef için ilerlerken kendini bu süreçte koruyabilmek ve alan açabilmektir.

Yazar: Psikolog Dilek Muazzez Yağcı

Kaynakça

    •    Super, D. E. (1990). A life-span, life-space approach to career development. In D. Brown & L. Brooks (Eds.), Career Choice and Development.

    •    Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective.Contemporary Educational Psychology, 61, 101860.

    •    Hagger, M. S., & Star, K. M. (2026). Self-Determination Theory and Workplace Outcomes: A Meta-Analysis. Stress and Health, 42(1), e70151.

    •    Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes: Implications for affect, relationships, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 85(2), 348–362.

    •    Bennett, A. A., Bakker, A. B., & Field, J. G. (2018). Recovery from work-related effort: A meta-analysis. Journal of Organizational Behavior, 39, 262–275.

    •    Rudolph, C. W., Katz, I. M., Lavigne, K. N., & Zacher, H. (2017). Job crafting: A meta-analysis of relationships with individual differences, job characteristics, and work outcomes. Journal of Vocational Behavior, 102, 112–138.